ZAMAN FELESFESİ

Zaman Felsefesine Giriş:

Birçok düşünür tarafından ele alınıp konu edinilmiş bir kavramdır zaman. Zaman denilince akla madde, hareket ve süre işin içine dahil olmaktadır. Sonrasında bunların öncelik ve sonralık problemi ortaya çıkmaktadır. Madde olmadan bir hareket gerçekleşmesi olasılıksız olduğu gibi hareket olmadan süre, süre olmadan da zaman kavramı ortaya çıkmaz. Bu süreç ancak insan ile anlam kazanmış ve bilice konu olmuştur. Bu sebeple ilk çağlardan yaşadığımız şu ana kadar zaman varlık ve ilk felsefe olarak kabul gören metafiziğin vazgeçilmez alt başlıklarından olmuştur.  

Zaman A-B Teorisi:

Photo by Moose Photos on Pexels.com

Zaman yıllarca tartışmalara konu olduktan sonra iki ana teori altında ayrı ayrı incelenmiş ve bu teorileri birçok felsefeci/düşünür kendine göre yorumlamış, desteklemiş veya çürütmeye karşı çalışmalarda bulunmuştur. Bu tartışmalar günümüzde hala devam etmekte ve zaman felsefesi hala belirsizliğini korumaktadır.

A Teorisi:

A teorisi zamanın geçmişten geleceğe doğru sürekli akış halinde olduğunu kabul etmektedir.  Bu akışın aynı şekilde günümüzden, geçmişe doğru olduğunu da kabul eder.

Photo by Ylanite Koppens on Pexels.com

Zaman felsefesinin hem diğer alanlar ilişkisine dair en güzel örneklerden biri hem de felsefe tarihindeki konumuyla Augustinus’un;

“İdrak etmeyi şimdiki zaman, hatırlamayı geçmiş zaman ve beklentiyi gelecek zaman”

Sözleriyle açıklamasıdır.

Bilişsel süreç ve zaman arasında böylesine derim bir ilişki kuramı yaşadığı dönemin ve düşünür kimliği yanındaki din adamlığı açısından değerlendirildiği zaman cesurca bir hareket olarak adlandırılabilir.

Bu ilişki tarzı farklı biçimlerde yenilikçi dönemde de devam etmektedir. Ama bu yazı içerisinde zaman felsefesi çalışmaları yer almayacak.

Paul Ricoeur, Husserl gibi filozofların olmadığı zaman felsefesi nasıl olabilir diye düşünebilirsiniz ama bunları birer birer farklı ve daha detaylı makalelerde yakında paylaşmış olacağım.


Zaman insan beyninden bağımsız gerçeklikte midir?

“Değişim” kavramı zaman felsefesini ele aldığımız da konuşmaya başladığımız da ele almamız gereken mihenk taşlarından biridir/özüdür. Olayların bizzat kendisinde gerçekleşen ve olayların arasında zaman varlığına yönelik gözlemlerin oluşmasını sağlayan değişim kavramı felsefe var olduğundan bu yana “akış” “devam” veya oluş kavramlarıyla beraber incelenmiştir.

Bunu örneklendirmek gerekirse Antik Yunan da Permanides ile başlayan Ontoloji tartışmalarını bazı kısımlar zaman ve değişim kavramını anlamak için şekillendirmiştir. Modern dönemde ise değişim ve zaman ilişkisine farklı yaklaşımlar söz konusudur.

Zaman ve değişimi birlikte çalışan “indirgemeci” yaklaşım aksine Plotonizm değişim olmasa da zamanın mümkün olabileceğini savunmaktadır.

Açıklayacak olursak B teorisine göre zamanın olabilmesi akış ve değişime bağlı değildir. Değişim akış gibi kipler sadece insan oğlunun uğradığı illüzyondan ibarettir.

Sydney Shoemaker’ın Değişim Olmaksızın Zaman adlı metiniyle modern dönemde (1969) hareketsiz tartışmaları ateşlenmiş olsa da değişim ile zaman arasında belirleyicilik olduğu Heraklitos ve Aristoteles arasında ki uzun bir tartışmaya dayanır.

Herakleitos yorumcuları zamanı devinime indirgeme konusunda haylice cesur olmuşlardır.

Fakat Aristoteles, sistematik filozof olmanın getirdiği yetenek ile zamanı “nun” adını verdiği ve dilimize “an” olarak çevrilen kavram ile ele almayı tercih etmektedir. Ve “Nun”-(“An”) kavramı sayesinde zamanı iki ölçü arasında oluşan hareketlerde incelemiş, incelerken “Hareketi” merkez konuma yerleştirip zamanı böylece iki an arasında meydana gelen hareket olarak yorumlamıştır.

Değişim nasıl elde edilebilir ?

Değişimi şimdiden geleceğe, şimdiden geçmişe olarak elde ettiğimiz düşünülebilir.

A Teorisi’nin Farklı alt türü: Şimdicilik

(Presentism) Şimdicilik konuya dair farklı varsayımlardan hareket etmektedir. Bu görüşe göre geçmiş ve gelecek yoktur, geçmiş yitip gitmiş gere getirilemez görülür gelecek ise belirsizlikten ibarettir. Zaman kavramının tek ve kanıtlanabilir olgusu şimdiki zaman Aristoteles in terimiyle “Nun” yani içinde bulunduğumuz andır. Yani k olaylar değişime geçmiş, şimdi, gelecek kiplerinde değil yokluk ve varlık arasında değişime uğrar.

A serisini (A Teorisini) savunanlar diğer düşüncelere göre Şimdicilik düşüncesini daha kabul edilir görmektedir.

Zamanın B Teorisi:

(Statik-Kipsiz zaman) Bu teoriyi savunanlar A serisine göre zamanın  daha temel olduğunu ve kiplerin gerçek olmadığını savunurlar. İnsan sezgilerine daha çok yakınmış gibi görülen A teorisini B teorisine indirgeye biliriz. Bu teoriye göre öncelik- sonralık ve eş zamanlılık gibi kavramlar sabittir, değişime uğramaz. Değişim insan zihninde oluşan bir illüzyondan ibarettir. (Temporal Relations) vardır kipler dış dünyada asılsızdır.

Bu seri görelik kuramı bağlamında çağdaş fizik ve fizik felsefesinde David H. Melllar gibi felsefeciler tarafından savunulmaktadır.

B teorisi zamanın değişmez/sabit olduğunu savunur. Bunu açıklamak gerekirse Bütün olaylar art arda olur ancak aynı zamanda var değillerdir. Olaylar içinde bulundukları anda kipiz olarak varlığını korur değişime uğramaz. İnsan geçmişten geleceğe yolculuğunu tamamladığı sırada bir olaydan diğerine geçiş yapar, bir olay yaşanırken yaşanmış olay ait olduğu zaman içerisinde var olamaya devam eder. Yani B teorisinde geçmiş kaybolmaz, gelecek yok değildir. Bunlar sadece insan zihni içerisinde oluşan bir illüzyondur.

Photo by Donald Tong on Pexels.com

Bu açıklamayı bir film ile örneklendirmek gerekirse;

Bir filmin başladığı zaman ortası ve sonu bellidir. Bir filmin ortasına geldiğinizde başı yok olmaz aynı zamanda son sahnesi de belirsiz değildir. Sadece bunu biz bilemeyiz.

Kaynaklar:

  • Erdem E. (2010) zaman ve kip
  • Pidevin L. R. Macbeoth (2006) The Plhilosophy
  • Smith Q (1993)  Longuege and time

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s